Bata, Thomas Bata, Czechoslovakia, New England/ भारतातील शूज आणि चप्पल कंपन्यांमधील बाटा (Bata) ही एक आवडती कंपनी आहे. बाटा लोकप्रिय होण्याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे त्याची कमी किंमत आणि चपलांचा आरामदायीपणा. या दोन्ही गोष्टी भारतातील मध्यमवर्गीय लोकांसाठी महत्त्वाच्या आहेत आणि हेच या कंपनीच्या यशाचे कारण बनले. मात्र, बाटा ही भारतीय कंपनी नाही हे तुम्हाला माहीत आहे का?
बाटा हे नाव भारतीयांच्या जिभेवर इतकं येतं की बहुतेक लोक याला स्वदेशी कंपनी मानतात. पण, बाटा ही भारतीय कंपनी नसून चेकोस्लोव्हाक कंपनी आहे. त्याची सुरुवात 1894 मध्ये थॉमस बाटा यांनी केली होती. थॉमस बाटा यांचा जन्म झेकोस्लोव्हाकियामधील एका छोट्या गावात एका गरीब कुटुंबात झाला. अनेक पिढ्या चपला बनवून त्यांचे कुटुंब उदरनिर्वाह करत होते. आर्थिक विवंचनेमुळे त्यांचे बालपण खूप अडचणीत गेले.
कौटुंबिक अडचणींवर मात करण्यासाठी, थॉमसने 1894 मध्ये गावात दोन खोल्या भाड्याने घेतल्या आणि त्यांचा कौटुंबिक व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर वर नेला. त्याने आपल्या व्यवसायात आपली बहिण एन्ना आणि भाऊ अँटोनिन यांना सहयोगी बनवले. खूप धडपड केल्यानंतर त्यांनी आईची समजूत घातली आणि तिच्याकडून 320 डॉलर घेऊन दोन शिलाई मशीन विकत घेतल्या.
काही कर्ज घेऊन कच्चा माल खरेदी केला. कसा तरी धंदा सुरू झाला, पण त्याच्या भावंडांनी त्याला मध्येच सोडून दिले. थॉमसने हार मानली नाही. अवघ्या 6 वर्षात त्यांचे काम इतक्या वेगाने पुढे गेले की दोन खोल्या कमी पडू लागल्या. थॉमसने व्यवसाय वाढवण्यासाठी आणखी कर्ज घेतले. मग एक वेळ अशी आली की कर्ज न भरल्यामुळे त्यांचा व्यवसाय ठप्प झाला.
त्यांची कंपनी दिवाळखोर घोषित करण्यात आली. यानंतर थॉमसने न्यू इंग्लंडमधील एका शू कंपनीत आपल्या तीन विश्वासू कर्मचाऱ्यांसोबत काम करण्यास सुरुवात केली. तेथे त्यांनी 6 महिने काम केले. यादरम्यान त्यांनी कंपनीत काम करण्यापासून ते व्यवसाय चालवण्यापर्यंतच्या बारकावे शिकून घेतले. मायदेशी परतल्यानंतर थॉमसने नव्याने व्यवसाय सुरू केला. पुन्हा एकदा त्याचा व्यवसाय तेजीत आला.
1912 मध्ये थॉमसने आपल्या कंपनीत 600 कामगारांना कामावर घेतले. शेकडो लोकांना त्यांच्या घरी काम देऊन त्यांचा उदरनिर्वाह चालवला. थॉमसने बाटामध्ये विशेष स्टोअर्स उभारले, विक्रीचे नियोजन तसेच उत्पादन वाढवले. त्यांच्या आरामदायक, स्वस्त आणि मजबूत चपलांमुले ते स्थानिक लोकांच्या पसंतीस उतरले. त्याचा व्यवसाय झपाट्याने वाढू लागला. 1912 मध्ये त्यांच्या कंपनीत शू बनवण्याचे यंत्र सुरू झाले.
पहिल्या महायुद्धानंतर आर्थिक मंदीचा काळ आला. याचा परिणाम बाटा व्यवसायावरही झाला. कमी विक्रीमुळे उत्पादन कमी करावे लागले. या समस्येवर मात करण्यासाठी थॉमसने शूजची किंमत निम्मी केली. त्याची ही कल्पना कामी आली आणि पुन्हा त्याच्या बुटांची मागणी झपाट्याने वाढली. बाटा कंपनीच्या चपलांचे उत्पादन सुमारे 15 पटीने वाढले होते. वाढती मागणी पाहून थॉमसला हा व्यवसाय इतर देशांमध्ये वाढवायचा होता.
सन 1924 पर्यंत बाटाच्या देशात आणि परदेशात एकूण 122 शाखा होत्या. भविष्याचा विचार करून कंपनीने बूटांव्यतिरिक्त मोजे, इतर चामड्याच्या वस्तू, टायर, रसायने, रबर उत्पादने बनवण्यास सुरुवात केली. आता बाटा ही केवळ कंपनी न राहता समूह म्हणून स्थापन झाली. जगाच्या कानाकोपऱ्यात त्यांच्या कंपनीने बनवलेल्या बुटांना मागणी होती.
1932 मध्ये थॉमस बाटा यांचे विमान अपघातात निधन झाले. दुर्दैवाने त्यांचे विमान एका इमारतीच्या चिमणीला धडकले. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या मुलाने त्यांचा व्यवसाय सांभाळला. व्यवसाय वाढवण्यासाठी ते रबर आणि चामड्याच्या शोधात भारतात पोहोचले. येथे त्याने बूट नसलेले लोक पाहिले. भारतातही आपली कंपनी वाढवावी, असे त्यांच्या मनात आले.
तेव्हा भारतात शूज कंपनी नव्हती. येथे जपानी कंपन्यांचे वर्चस्व होते.
1931 मध्ये बाटाने भारतातील कोलकात्याला लागून असलेल्या कोन्नर नावाच्या एका छोट्या गावात आपली कंपनी सुरू केली. जेव्हा देशात पहिली शू कंपनी स्थापन झाली तेव्हा गोष्टी बदलू लागल्या. दोन वर्षांत देशातील बाटा शूजची मागणी इतकी वाढली की कंपनीला तिचे उत्पादन दुप्पट करावे लागले. भारतातील लोकप्रियता इतकी वाढली की कंपनीच्या नावावरून हे शहर बटानगर म्हणून ओळखले जाऊ लागले. सन 1939 पर्यंत कंपनीत सुमारे 4 हजार कर्मचारी होते. कंपनीने दर आठवड्याला 3500 जोड्यांची विक्री सुरू केली.
टेनिस शूज डिझाइन करणारी बाटा ही पहिली कंपनी होती. पांढर्या कॅनव्हासपासून बनवलेले शूज लोकांना खूप आवडले. टेनिस शूज शाळेसाठी वापरले जाऊ लागले. 1980 च्या दशकात बाटाला खादी आणि पॅरागॉनमधून कठीण स्पर्धा मिळू लागली. अशा स्थितीत कंपनीने जाहिरातीचा सहारा घेतला आणि स्वतःला बाजारपेठेत पुढे केले. कमी किमतीत, मजबूत आणि टिकाऊ आकर्षक टॅग लाईनने ‘ऐ दिल है हिंदुस्तानी’ ही परदेशी कंपनी असल्याचे उदाहरण घालून दिले.
त्यांची एक टॅगलाईन होती “टिटॅनसपासून सावध रहा, छोटीशी दुखापतही धोकादायक ठरू शकते, त्यामुळे शूज घाला.” या टॅगलाइनखाली कंपनी भारतातील शूजच्या ट्रेंडचा प्रचार करत असे. याशिवाय आणखी एक टॅगलाइन “आधी बाटा, मग शाळा” जी खूप लोकप्रिय झाली. कंपनीच्या लोकप्रियतेचे एक मोठे कारण म्हणजे त्याचे छोटे नाव.
फक्त चार अक्षरे असलेले दोन शब्द लोकांच्या जिभेवर सहज येतात. आज Bata चे भारतात 1375 रिटेल स्टोअर्स आहेत. यामध्ये 8500 कर्मचारी काम करतात. गेल्या वर्षी कंपनीने 5 कोटी शूज विकले आहेत. सध्या जवळपास 90 देशांमध्ये व्यवसाय सुरू आहे. जेथे 5000 स्टोअरमध्ये सुमारे 30 हजार कर्मचारी काम करतात. कंपनीच्या स्टोअरला दररोज 1 दशलक्षाहून अधिक ग्राहक भेट देतात.
महत्वाच्या बातम्या-
uddhav thackeray : ‘दसरा मेळाव्याला काॅंग्रेस राष्ट्रवादीच्या शुभेच्छांनंतर ठाकरेंना अबू आझमी आणि औवेसीच्या शुभेच्छांची प्रतीक्षा’
Anand Mahindra: आनंद महिद्रांनी नेटकऱ्यांना विचारलं अजब कोडं, ५० वर्षांवरील व्यक्ती नाही देऊ शकत उत्तर, पहा तुम्हाला जमतंय का?
शेअर मार्केटमध्ये ‘या’ कंपनीने घातला धुमाकूळ; गुंतवणूकदारांच्या १ लाखाचे केले ७३ लाख, ७००० टक्के परतावा
